29 Kwi 2021

ŚWIĘTO KONSTYTUCJI 3 MAJA 1791-2021

 

 

            „Dzień trzeci maja, jako rocznicę Konstytucji 1791 r. ustanawia się w całej Rzeczypospolitej Polskiej jako uroczyste święto po wieczne czasy” – pisano w 1792 r. w jednomyślnie przyjętej ustawie oficjalnie wprowadzającej pierwsze w polskiej historii święto narodowe.W tym roku przypada 230. rocznica uchwalenia Ustawy Rządowej, powszechnie zwanej konstytucją.

            XVIII w. w naszych dziejach to okres pogłębiającego się upadku państwa. Rządy Wettinów nie służą dobru Rzeczypospolitej, która staje się teatrem wojny północnej, a ta rujnuje nasz kraj. W tym czasie państwa ościenne przeprowadzają kolejne reformy, wzmacniają armie.  W 1772 r. Rzeczpospolita traci wskutek
I rozbioru prawie 1/3 obszaru i 35%  ludności. Król Stanisław August Poniatowski zdaje sobie sprawę, że potrzebne są głębokie reformy państwa, aby nie stało się reliktem minionych czasów. Monteskiusz ogłasza trójpodział władzy, który staje się podstawą ustroju USA zapisaną w konstytucji tego państwa.

            We Francji wybucha rewolucja 1789 r.Wkrótce zostanie obalona absolutna władza królewska.

            W Rzeczypospolitej jesienią1788 r. zbiera się sejm. Posłowie nie wiedzą, że przejdzie do historii jako Wielki. Trzeba przegłosować poparcie dla carycy Katarzyny II, która walczy z Turcją. Tymczasem szlachta jest bardziej zainteresowana zerwaniem współpracy z Rosją niż udzielaniem jej wsparcia. Król Stanisław August Poniatowski myśli podobnie.

            Od grudnia 1790 r. w tajemnicy pracują czołowi przedstawiciele obozu reformatorskiego: Stanisław Małachowski, Hugo Kołłątaj, Julian Ursyn Niemcewicz, Ignacy Potocki i Tadeusz Matuszewicz. ,, Z czasem ich liczba sięgnęła 60 osób cieszących się wsparciem króla. Podczas spotkań zastanawiano się nad kształtem reformy, m.in. analizując konstytucję amerykańską i prace francuskiego Zgromadzenia Narodowego”.

            Sytuacja międzynarodowa nie napawa optymizmem, dlatego zwolennicy reform ustrojowych na czele z królem chcą przegłosować reformę ustrojową państwa pod nieobecność znacznej części posłów, którzy nie zdążyli powrócić do Warszawy po feriach wielkanocnych.        

            3 maja 1791 r., we wtorek 182 ( z ogólnej liczby ok 500) posłów zebrało się, aby głosować projekt ustawy rządowej. 110było za przyjęciem projektu, 72 miało zdanie przeciwne.

Po głosowaniu Sala Senatorska  na Zamku Królewskim w Warszawie „napełniła się ciekawymi; każdy ze drżeniem serca, najtkliwszym oczekiwaniem chciał być świadkiem tak wielkiego dzieła – relacjonował w swoich pamiętnikach naoczny uczestnik tych pamiętnych zdarzeń, Julian Ursyn Niemcewicz – (…) Zajaśniało słońce z całym wdziękiem zaczynającej się wiosny; mimo rozsiewanych postrachów i sierdzących się spojrzeń rębaczy spokojność, wesołość nawet malowały się w twarzach wszystkich (…). Tłum słuchaczów tak napełnił salę senatu, iż posłowie ledwie na miejscach swych ostać się mogli. Schody zamkowe, dziedziniec nawet napełnione były ludem (…)”. Po żałosnym incydencie z posłem Suchorzewskim „król [ Stanisław August] wezwał Turskiego, biskupa krakowskiego; ten zbliżył się do tronu z Ewangelią. Co za wspaniały, rozrzewniający widok – zachwycał się Niemcewicz – król stojący z wyciągniętą ręką na Ewangelii, przed nim szanowny kapłan, wokoło otaczający jak ojca swego naród, tysiące i tysiące rąk podniesione do góry, drżenie radości w okrzykach, rzewne łzy na wszystkich twarzach”.

            Konstytucja 3 Maja była tekstem bardzo zwięzłym, zawierała jedenaście artykułów. Zgodnie  z duchem epoki mowa była owprowadzeniu trójpodziału władzy, monarchii dziedzicznej, opiece prawnej nad chłopami i mieszczaństwem oraz zniesieniu liberum veto. Sejm miał być zwoływany co dwa lata.

Rok po uchwaleniu Konstytucji Sejm Wielki wciąż obradował, uchwalając kolejne ustawy budujące nowy ustrój. 3 maja 1792 r. król w sąsiedztwie Łazienek wmurował kamień węgielny pod budowę Świątyni Opatrzności Bożej, mającej być wotum za uchwalenie Konstytucji. Tę uroczystość zakłóciła burza, co uznano za zły znak. Tymczasem w kresowej mieścinie– Targowicy- magnaccy zdrajcy wsparci przez wojska carycy Katarzyny IIprzymierzali się do obalenia reformowanego ustroju Rzeczypospolitej. Po kilku miesiącach dopięli swego – reformy zostały wstrzymane. Kwestią czasu był kolejny rozbiór Polski.

            29 kwietnia 1919 r., Sejm Ustawodawczy uznał rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja za święto narodowe odrodzonego państwa. W czasach PRL-u toświęto usuniętozkalendarza uroczystości państwowych.

            Dopiero 28 kwietnia 1990 r., weszła w życie uchwalona przez Sejm RP ustawa, na której mocy oficjalnie przywrócono święto upamiętniające pierwszą polską konstytucję: Święto Narodowe Trzeciego Maja.

             Od roku 2007 święto 3 maja obchodzone jest również na Litwie.

                                      

Agata Nesterak

 

Na podstawie:

https://www.gov.pl/web/kulturaisport/obchody-230-rocznicy-uchwalenia-konstytucji-3-maja–100-wydarzen-online-i-stacjonarnie

http://agad.gov.pl/wp-content/uploads/2018/12/Konstytucja-3-maja_PL-v5.pdf